Trauma kan verwoesten, maar het kan óók transformeren!

Trauma kan verwoesten, maar het kan óók transformeren!

Vorige week ben ik bij conferentiecentrum de Poort in Groesbeek geweest en heb daar een tweedaagse introductieworkshop Somatic Experiencing (SE) gevolgd. Deze introductieworkshop is een voorloper van de daadwerkelijke opleiding om SE-practitioner te worden. SE is een lichaamsgerichte methode om mensen te helpen om te gaan met de problematische (en vaak fysieke) symptomen van trauma, dit kan zowel een plotseling trauma als een ontwikkeltrauma zijn. In Nederland wordt deze opleiding gegeven door BodyMind opleidingen. Heb je last van onbegrepen lichamelijke klachten? Of heb je groot of klein trauma meegemaakt dat je graag via je lichaam wilt verwerken? Dan kan SE je misschien helpen.

De kunst afkijken van dieren in het wild
Peter Levine heeft de SE-methode ontwikkeld nadat hij heel lang het gedrag van dieren in het wild heeft bestudeerd. Levine vroeg zich af waarom deze dieren geen traumagerelateerde symptomen ontwikkelen (later werd dit PTSS genoemd), terwijl ze wél traumatische situaties meemaken. Het leven in de natuur is immers niet altijd zachtzinnig en dieren worden binnen de kringloop van het leven regelmatig aangevallen of opgejaagd. Dieren in een laboratorium daarentegen lieten tekenen van aangeleerde hulploosheid zien. En ook bij mensen komen traumagerelateerde symptomen regelmatig voor. Hoe zit dit?

Hier in het Westen heerst de cultuur om zo snel mogelijk op te krabbelen en weer dóór te gaan. Mensen zijn geprogrammeerd om te reflecteren en tegen zichzelf te zeggen ‘dat het allemaal niet zo erg is’. Alle dieren, dus ook mensen, hebben van nature een manier om trauma te kunnen verwerken. Maar het lichaam kent zijn eigen tijd en plaats hoe de natuurlijke traumareactie afgemaakt mag worden. In eerste instantie is een trauma instinctief en fysiologisch, en bij mensen verspreidt het effect zich daarna via onze emoties en onze geest. Bij wilde dieren is er geen vanzelfsprekende koppeling met emoties, zoals angst. Dieren hebben geen neocortex. Bij wilde dieren wordt de natuurlijke traumareactie (bijvoorbeeld schudden of trillen) automatisch afgemaakt.

Te veel, te snel, te onverwacht, te weinig ondersteuning…
De omstandigheden spelen een grote rol bij het verwerken van een trauma. Het maakt een groot verschil als er liefdevolle ondersteuning vanuit de omgeving is, deze ondersteuning kan ook door een SE-practitioner gegeven worden. Op het moment dat ervaringen te veel, te snel, te onverwacht en te bedreigend zijn (geweest), verliest het zenuwstelsel zijn veerkracht en samenhang. De amygdala kan als een overactief brandalarm werken en té snel aanslaan. Ons emotionele brein neemt dan de besturing van ons lichaam over en we hebben geen helder geheugen meer omdat de neocortex tijdelijk niet bereikbaar is. Dit proces kunnen we niet corrigeren met wilskracht, maar de lichaamsgerichte SE-methode kan helpen om samenhang terug te vinden en het zenuwstelsel weer tot rust te brengen. Met deze verwerkingsmethode voelen we weer dat we een keuze (kunnen) hebben, we verdiepen ons vertrouwen en we krijgen het vertrouwen in de capaciteit van ons systeem terug.

Sympatisch vs. parasympatisch zenuwstelsel
In de workshop leren we meer over het zenuwstelsel. Normaal gesproken wisselt onze inspanning en ontspanning zich met een regelmatige curve af. Als we in balans zijn, dan zijn alle lichaamssystemen in een flow met elkaar verbonden. Het sympatisch systeem zorgt ervoor dat we kunnen werken, dat we opwinding voelen en dat we kunnen ‘wegrennen’. Het parasympatisch systeem zorgt ervoor dat we kunnen ontspannen, dat we kunnen verteren (ook de mentale indrukken) en dat we kunnen slapen. Het is belangrijk om te weten dat al bij héél kleine prikkels de fight-flight-freeze reactie opgewekt kan worden! Als er in het verleden een vluchtreactie was, maar geen veilige plek om naartoe te vluchten, dan creëren we dat in de SE-sessie.

Tijdens de workshop doen we een oefening met het voelen van onze zitbotten, en bewegen op deze zitbotten van links naar rechts. In deze oefening worden we uitgenodigd om extra aandacht te besteden aan het thema links en rechts. Ook richten we ons op wáár de grens van de beweging precies ligt, is dat links en rechts hetzelfde? Levine heeft ontdekt en uitgewerkt dat er iets gebeurd kan zijn aan één kant, bijvoorbeeld dat je aan die kant gepest bent, of dat je aan die kant een ongeluk hebt gehad. Levine noemt dit een ‘boundary rupture’ (grensbreuk).

Een vastzittend zenuwstelsel
Hoe zit dat met de opslag van energie in ons lichaam, als we slachtoffer zijn van een trauma? Het zenuwstelsel kiest de beste manier om te overleven, en soms is dat om juist niet te voelen. Als een trauma-ervaring te heftig is kan het systeem ineenstorten (collapse), zoals dit ook bij wilde dieren gebeurt, net voordat ze door een ander dier gevangen worden. In deze ineenstorting komt de energie vast te zitten in het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel kan zowel vast komen te zitten in de AAN-stand (met symptomen als hyperactiviteit, paniekaanvallen, woedeuitbarstingen en overmatige waakzaamheid). Het systeem kan ook in de UIT-stand vast komen te zitten (met symptomen als dissociatie, depressie, terugtrekken, moeite om te concentreren en dufheid ‘numbness’). We mogen dus herkennen welke beweging ons zenuwstelsel maakt, beweegt het naar activatie of naar de-activatie? Een goed meetpunt is de spijsvertering, bij ‘activatie’ wordt de spijsvertering stilgezet.

De lichamelijke reactie kon niet afgemaakt worden…
Levine gaat er vanuit dat het zenuwstelsel ‘vast’ kan komen te zitten als een actie van de traumatische situatie niet afgemaakt kan worden. Je kunt daarbij denken aan een kind dat niet weg kon rennen, of niet terug kon vechten. Of dat het kind eigenlijk nog iets tegen de pestkop had willen zeggen, wat niet gelukt is. Het kan de vrachtwagen zijn, die je auto of fiets raakte voordat je kon remmen of kon ontwijken. Een bepaalde beweging die je nog met je voeten of met je armen had moeten of willen maken. Het kan je lichaam zijn, dat de grond raakt voordat je je val kunt breken. Het lukte je niet om je armen nog van je af te strekken. Het kan de soldaat zijn die niet in staat was om zijn kameraad te beschermen, of niet van een explosief voertuig kon vluchten. Een bepaalde beweging van het lichaam is niet uitgevoerd. Er is een goede reden dat deze laatste beweging ontbrak, we hadden geen mogelijkheid om onszelf te beschermen of te verweren. Deze ‘niet afgemaakte’ reacties komen vast te zitten in het lichaam. Met SE kan ‘een subtiel duwtje’ gegeven worden om deze beweging alsnog af te maken waardoor (een deel van) het trauma (alsnog) losgelaten kan worden.

Een nieuwe taal leren
Om te kunnen communiceren over de lichaamsgerichte sensaties (Levine noemt dit ‘felt sense’), zijn nieuwe woorden nodig. De intensiteit van sensaties kan bijvoorbeeld omschreven worden als scherp, intens, hard, druk, suf, zwak, zacht, stevig etc.. De sensaties van de spieren kunnen omschreven worden als trillend, schuddend, rillerig, pulserend, verkrampt, gespannen etc. De sensaties van de huid kunnen omschreven worden als pijnlijk, prikkend, zweterig, vochtig, klam, droog, doorbloed, kippenvel etc.. De sensatie van temperatuur kan omschreven worden als bevroren, koud, duf, heet, kokend, stomend, warm, koel etc.. Zo zijn er nog veel meer woorden mogelijk, die we allemaal kunnen leren als we gaan werken met SE. Tijdens de workshop zien we een video waarbij Peter Levine aan het werk is met een cliënt. Hierbij werkt Levine met de zin “I’m alive and I’m real!”, die de cliënt uitspreekt en verlichting geeft als zoveel energie is samengedrukt.

“Als de tranen zouden kunnen spreken, wat zouden we dan horen?”
Het gaat bij SE niet om het hervinden van herinneringen of het veranderen van de gedachten over de trauma-ervaring, maar om het onderzoek van de sensaties in het lichaam (vandaar de naam Somatic Experiencing). Deze sensaties liggen meestal ónder de gevoelens, overtuigingen en gebruikelijke gedragspatronen. Het is hierbij belangrijk om te vertragen, zodat we echt naar het zenuwstelsel kunnen luisteren. We kunnen dit gebied van het zenuwstelsel ook alleen maar bereiken door open vragen te stellen. Bijvoorbeeld: “Waar kun je voelen dat je voeten de grond raken?”. SE werkt niet met een agenda, maar met wat er in het hier-en-nu aanwezig is. Bijpassende emoties worden niet aangemoedigd of ontmoedigd, ze worden alleen geaccepteerd, precies zoals ze ervaren worden. “Als de tranen zouden kunnen spreken, en we zouden er naar luisteren, wat zouden we dan horen?”. Ook werkt SE vaak met een ‘tegengif’ (antidote), een tegenovergestelde positieve lichaamssensatie die ons versterkt. SE werkt niet per definitie met aanraking: met deze methode raken we nooit een cliënt aan zonder dat we hier toestemming voor gevraagd en gekregen hebben. 

Nieuw zelfvertrouwen krijgen
Door nauwkeurige waarneming, gedoseerde bijpassende bewegingen en een goede integratie kunnen nieuwe ervaringen ontstaan die anders zijn dan de gebruikelijke ervaringen van spanning en overweldigende hulpeloosheid. Dit kunnen heel kleine ervaringen zijn, zoals een snelle interne trilling van het lichaam, maar ook schudden, geeuwen of zuchten. De SE-facilitator helpt bij het inzicht dat er altijd een goede reden is dat we een bepaalde strategie hebben ontwikkeld. Deze strategie mogen we ‘eren’. Hierna mogen andere opties verkend en onderzocht worden. De SE-methode is zeer geschikt voor mensen die onvoldoende reageren op cognitieve gedragstherapie. En het mooie is, mensen doen het zélf en behouden daarmee hun zelfvertrouwen of krijgen nieuw zelfvertrouwen! Bovendien is het resultaat veelal blijvend. Het proces wordt subtiel en bekrachtigend ondersteund door een SE-practitioner, dit kunnen psychologen, verpleegkundigen, psychiaters, fysiotherapeuten, leerkrachten, Rolfers® en anderen zijn.

Een keuze geven
Tijdens de workshop oefenen we ook zélf met onze studiegenoten. Ik leer over de subtiliteit van vragen stellen en zeer zorgvuldig luisteren: letterlijk en zonder aannames de precieze ‘felt sense’ bespreken. Ik leer het belang dat ik de ander voortdurend een keuze geef, iets dat in de oorspronkelijke traumatische situatie ontbrak! Op de tweede dag leren we hoe we met het zogenaamde positieve ‘tegengif’ (antidote) kunnen werken. Het is belangrijk dat dit ‘tegengif’ in relatie blijft staan tot de oorspronkelijke ervaring. Als observeerders blijven we in contact met onze eigen lichamelijke sensaties, iets dat ook als SE-practitioner belangrijk blijft. De assistent die ons groepje begeleidt wijst ons erop dat we vooral mogen oefenen en niet bang moeten zijn om fouten te maken. Peter Levine moedigt zijn studenten tijdens trainingen aan om ten minste drie fouten te maken, zodat je veel kunt leren! ;-). Ik heb veel geleerd bij deze workshop!

Mijn eerste eigen SE-sessie
Een deel van de opleiding bestaat uit het zélf ervaren van sessies en in de avond boek ik een sessie bij een ervaren practitioner (assistent bij deze workshop). De assistent heeft inmiddels een veilig kader gesteld waar ik me durf te uiten: “Waar wil je dat je stoel staat? Hoe voel je dat dit de juiste plek is? Op welke afstand zal ik gaan zitten? Wáár in je lichaam voel je dat precies?”.

Ik voel een samenknijpende sensatie aan de linkerkant van mijn keelgebied, en durf bij dit gevoel te blijven. “Kijk, je kan dit gebied heel zachtjes strelen met de achterkant van je vingers”, leert de assistent me. Mijn eigen streling voelt troostend. Toch vraagt de assistent me na een tijdje om te stoppen. Bij Somatic Experiencing leren we om stapje voor stapje te verwerken en ervoor te zorgen dat er niet té veel tegelijkertijd loskomt. Peter Levine noemt deze gedoseerde behandeling ‘titreren’. “Kijk, er komt al meer speeksel vrij!” merkt de assistent op. Ik moet inderdaad slikken. Dit is een teken dat mijn parasympatisch zenuwstelsel het gaat overnemen, de spijsvertering weer op gang komt en ik meer in de ontspanning kom.

De impuls om met mijn lichaam voorover te klappen
Nadat we met mijn keel bezig zijn geweest valt mijn aandacht op de altijd aanwezige spanning in mijn bekken. “Wát als je nu je ene hand op je bekken houdt, en je andere hand op je knie? Daarmee geef je je lichaam een zelfde soort signaal als wat je net bij je keel deed. Kijk, zo…” De assistent laat de houding bij zichzelf zien. Mijn eigen vasthouden voelt als een veilige ondersteuning. Heel plotseling voel ik een impuls om met mijn lichaam ‘voorover te klappen’ met mijn buikgebied als scharnier, terwijl de stoel mijn zitvlak blijft ondersteunen. Verbaasd kijk ik de assistent aan. Wat gebeurt er nu met mijn lichaam? “Mag ik je uitnodigen om deze beweging naar beneden héél langzaam te maken?” stelt de assistent voor. Ik vertraag de impuls van mijn lichaam en blijf met grote aandacht bij de sensaties van deze beweging. “Ben je wel goed gegrond nu?”. De assistent nodigt me uit om mijn voeten op zijn voeten te zetten. Op deze manier blijf ik de regie houden, en zo wordt hertraumatisering voorkomen.

Als een bloem die weer water krijgt
Zoals mijn lichaam vertraagd voorover klapte vanuit een parasympatische ‘collapse’, zo mag ik nu mijn romp vertraagd weer gaan oprichten. Bij iedere inademing kom ik verder omhoog, en voel me steeds krachtiger. Als een bloem die na een periode zonder water alsnog mag gaan stralen. Ik vertraag, adem en richt op. Vertraag, adem en richt op. Net zolang tot mijn romp weer volledig gestrekt is, maar dan ánders!

Die avond als ik op bed lig, merk ik dat ik geen enkele spanning meer in mijn bekken voel, het is enorm soepel geworden. Mijn psoas-spier die heel diep in het lichaam ligt, heeft tijdens de sessie geheel onverwacht álle spanning losgelaten. Dit is voor mij een grote verrassing, omdat ik al een paar jaar met massage, yoga en wandelen verlichting probeer te brengen in dit gespannen bekkengebied. Zo effectief kan SE dus zijn!

© Keeke, www.praktijktinkerbel.nl 

Boeken van Peter Levine:

  • De tijger ontwaakt
  • De stem van je lichaam
  • Trauma en geheugen
  • Een autobiografie over trauma
  • Het weerbare kind

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *.

*
*
You may use these <abbr title="HyperText Markup Language">HTML</abbr> tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>